Uzlaştırma Nedir
Ceza adaleti alanında suç mağdurlarının yararlarını koruma düşüncesi son yıllarda giderek güçlenmiştir. Ceza adaletinin sağlanması kadar mağdurun tatmin edilmesi ve zararın giderilmesi de önem kazanmıştır. İşlenen suça karşı yalnızca ceza yaptırımı her zaman yeterli görülmez. Zararın giderilmesi ve onarımın sağlanması onarıcı adalet anlayışının temel hedefleri arasındadır.
Ülkemizde de suç mağdurlarının korunmasına, ceza adaleti sistemi içinde haklarının güçlendirilmesine ve onarıcı adalet anlayışının geliştirilmesine önem verilmektedir.
Onarıcı adalet anlayışını yansıtan ve ceza hukuku alanında alternatif bir uyuşmazlık çözüm yolu olan uzlaştırma kurumu, ilk kez 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu ile kabul edilmiştir.
Uzlaştırmanın temel amaçları aşağıdaki şekilde özetlenebilir.
- Onarıcı adalet anlayışının amaçlarını gerçekleştirmek
- Mağdurun suçtan doğan zararını kısa sürede gidermek
- Tarafları tarafsız ve bağımsız bir uzlaştırmacı aracılığıyla uzlaştırmak
- Ceza mahkemelerinin iş yükünü azaltarak sosyal ve bireysel barışa katkı sağlamak
Ceza Muhakemesi Kanunu’nun önceki düzenlemelerinde kurumun adı uzlaşma olarak geçerken 6763 sayılı Kanun ile uzlaştırma olarak değiştirilmiştir. Ceza Muhakemesi Kanunu’na göre uzlaşma, iletişim süreci sonunda varılan anlaşmayı ifade eder. Uzlaştırma ise tarafların katıldığı sürecin kendisini ifade eder.
Uzlaştırma, kanunda sayılan suçlarda fail ile mağdurun suçtan doğan zararın giderilmesi konusunda anlaşmaları halinde devletin soruşturma veya kovuşturmayı sürdürmekten vazgeçmesini sağlayan ve toplumsal barışı yeniden tesis etmeyi amaçlayan bir yöntemdir.
Bu çerçevede uzlaştırma, mevzuatta belirtilen suçlar bakımından, şartları taşıyan bağımsız ve tarafsız bir uzlaştırmacı gözetiminde, mağdur veya suçtan zarar gören ile şüpheli veya sanığın özgür iradeleriyle uzlaştırılmaları süreci olarak tanımlanabilir.
Hangi Suçlar Uzlaştırma Kapsamındadır
Uzlaştırmaya tabi suçlar Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 253. maddesinde düzenlenmiştir. Genel olarak soruşturulması ve kovuşturulması şikayete bağlı suçlar uzlaştırma kapsamındadır. Bunun yanında şikayete bağlı olup olmadığına bakılmaksızın kanunda tek tek sayılan bazı suçlarda da uzlaştırma girişiminde bulunulur.
Ceza Muhakemesi Kanunu’nda sayılan örnek suç grupları özetle aşağıdaki gibidir.
- Soruşturulması ve kovuşturulması şikayete bağlı suçlar
- Şikayete bağlı olup olmadığına bakılmaksızın Türk Ceza Kanunu’nda yer alan ve CMK 253 kapsamında sayılan suçlar
CMK 253 kapsamında metninde yer alan örnekler şu şekildedir.
- Kasten yaralama belirli haller hariç
- Taksirle yaralama
- Tehdit birinci fıkra
- Konut dokunulmazlığının ihlali
- İş ve çalışma hürriyetinin ihlali belirli haller
- Hırsızlık
- Güveni kötüye kullanma
- Dolandırıcılık
- Suç eşyasının satın alınması veya kabul edilmesi
- Çocuğun kaçırılması ve alıkonulması
- Ticari sır bankacılık sırrı veya müşteri sırrı niteliğindeki bilgi veya belgelerin açıklanması belirli haller hariç
Suça sürüklenen çocuklar bakımından, mağdurun veya suçtan zarar görenin gerçek kişi veya özel hukuk tüzel kişisi olması koşuluyla, üst sınırı üç yılı geçmeyen hapis veya adli para cezasını gerektiren suçlarda da uzlaştırma kapsamı genişletilmiştir.
Şikayete bağlı olanlar dışında diğer kanunlarda yer alan suçlarda uzlaştırma uygulanabilmesi için kanunda açık hüküm bulunması gerekir.
Uzlaştırma Kapsamında Olmayan Suçlar Nelerdir
Şikayete bağlı suçlar kural olarak uzlaştırma kapsamındadır. Ancak Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 253. maddesinde istisnalar düzenlenmiştir.
Şikayete bağlı olsa bile cinsel dokunulmazlığa karşı suçlarda ve ısrarlı takip suçunda uzlaştırma yoluna gidilemez.
Uzlaştırma kapsamına giren bir suçun, uzlaştırma kapsamına girmeyen başka bir suçla birlikte aynı mağdura karşı işlenmiş olması halinde de uzlaştırma hükümleri uygulanmaz.
Uzlaştırmanın Şartları Nelerdir
Uzlaştırmanın uygulanabilmesi için soruşturma veya kovuşturma konusu suçun uzlaştırma kapsamında olması gerekir.
Birden fazla kişi tarafından işlenen suçlarda, ancak uzlaşan kişi uzlaşmadan yararlanır. Uzlaşmayan şüpheli veya sanık yönünden yasal işlemler devam eder.
Birden fazla kişinin mağduriyetine veya zarar görmesine sebebiyet veren bir suçta uzlaştırma uygulanabilmesi için mağdur veya suçtan zarar görenlerin hepsinin uzlaşmayı kabul etmesi gerekir.
Uzlaştırma Prosedürü Nasıl İşler
Görevlendirilen uzlaştırmacıya soruşturma dosyasında yer alan ve Cumhuriyet savcısınca uygun görülen belgelerin örnekleri verilir. Uzlaştırma bürosu, uzlaştırmacıya soruşturmanın gizliliği ilkesine uygun davranma yükümlülüğünü hatırlatır.
Uzlaştırma müzakereleri gizli yürütülür. Müzakerelere şüpheli, mağdur, suçtan zarar gören, kanuni temsilci, müdafi ve vekil katılabilir. Şüpheli, mağdur veya suçtan zarar görenin kendisi ya da kanuni temsilcisi veya vekilinin müzakerelere katılmaktan kaçınması halinde uzlaşmayı kabul etmemiş sayılır.
Müzakereler sonunda uzlaştırmacı rapor düzenler ve raporu uzlaştırma bürosuna sunar. Uzlaşma gerçekleşmişse raporda uzlaşmanın nasıl sağlandığı ayrıntılı olarak belirtilir ve tarafların imzaları bulunur. Uzlaştırma bürosu raporu ve varsa yazılı anlaşmayı Cumhuriyet savcısına gönderir. Savcı, uzlaşmanın özgür iradeye dayandığını ve edimin hukuka uygun olduğunu değerlendirirse raporu onaylar ve dosyada muhafaza eder.
Uzlaştırma müzakereleri sırasında yapılan açıklamalar, herhangi bir soruşturma veya kovuşturmada delil olarak kullanılamaz.
İlk uzlaşma teklifinin yapıldığı tarihten uzlaştırma girişiminin sonuçsuz kaldığı tarihe kadar, dava zamanaşımı ve kovuşturma koşulu olan dava süresi işlemez.
Her Cumhuriyet başsavcılığı bünyesinde uzlaştırma bürosu kurulur. Uzlaştırmacılar, Adalet Bakanlığı tarafından belirlenen uzlaştırmacı listelerinden görevlendirilir.
Soruşturma Aşamasında Uzlaştırma
Soruşturma aşamasında uzlaştırma yoluna gidilmesi, uzlaştırmaya tabi suçlarda çoğunlukla zorunlu bir prosedürdür. Suçun uzlaştırmaya tabi olması ve kamu davası açılması için yeterli şüphenin bulunması halinde dosya uzlaştırma bürosuna gönderilir.
Uzlaştırmacı şüpheli ile mağdur veya suçtan zarar görene uzlaşma teklifinde bulunur. Taraflardan biri reşit değilse teklif kanuni temsilcisine yapılır. Uzlaşma teklifinin mahiyeti ve kabul veya reddin hukuki sonuçları karşı tarafa anlatılır.
Uzlaşma teklifi yapıldıktan sonra taraf üç gün içinde kararını bildirmezse teklif reddedilmiş sayılır.
Resmi mercilere beyan edilen adreste bulunamama, yurt dışında olma veya başka bir nedenle taraflara ulaşılamaması halinde uzlaştırma yoluna gidilmeksizin soruşturma sonuçlandırılabilir.
Uzlaşma teklifi yapılması veya teklifin kabul edilmesi, delil toplanmasına ve koruma tedbirlerinin uygulanmasına engel değildir.
Uzlaştırma Süreci Ne Kadar Sürer
Uzlaştırmacı, dosyadaki belgelerin örnekleri kendisine verildikten sonra en geç otuz gün içinde uzlaştırma işlemlerini sonuçlandırır. Uzlaştırma bürosu bu süreyi her defasında yirmi günü geçmemek üzere en fazla iki kez uzatabilir. Böylece uzlaştırma süreci uzatma süreleriyle birlikte en fazla yetmiş gün içinde tamamlanmalıdır.
Soruşturma Aşamasında Uzlaştırmanın Sonuçları Nelerdir
Uzlaşma sonucunda şüpheli edimini bir kerede ve tamamen yerine getirirse kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir ve dosya ceza davası açılmadan kapanır.
Edimin yerine getirilmesi ileri tarihe bırakılmışsa, takside bağlanmışsa veya süreklilik arz ediyorsa, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 171. maddesindeki şartlar aranmaksızın kamu davasının açılmasının ertelenmesi kararı verilebilir. Erteleme süresince zamanaşımı işlemez.
Ertelemeden sonra uzlaşmanın gerekleri yerine getirilirse kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir. Uzlaşmanın gerekleri yerine getirilmezse Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 171. maddesindeki şartlar aranmaksızın ceza davası açılır.
Anayasa Mahkemesinin 26.07.2023 tarihli kararı ile Ceza Muhakemesi Kanunu’nda uzlaşma sağlanması halinde tazminat davası açılamayacağına dair ibare iptal edilmiştir.
Şüpheli edimini yerine getirmezse uzlaşma raporu veya belgesi, 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu’nun 38. maddesi kapsamında ilam mahiyetinde belge sayılabilir. Bu durumda uzlaşma raporu ilamlı icra takibine konu edilebilir.
Kovuşturma Aşamasında Uzlaştırma
Kamu davası açıldıktan sonra suçun uzlaştırma kapsamında olduğunun anlaşılması halinde mahkeme, dosyayı uzlaştırma işlemlerinin yürütülmesi için uzlaştırma bürosuna gönderebilir.
Kovuşturma aşamasında uzlaştırmanın uygulanabileceği haller, suçun hukuki niteliğinin değişmesi, soruşturma aşamasında uzlaştırma yapılması gerektiğinin sonradan anlaşılması veya kanun değişikliği ile suçun uzlaştırma kapsamına alınması gibi nedenlerle ortaya çıkabilir.
Kovuşturma Aşamasında Uzlaştırmanın Sonuçları Nelerdir
Uzlaşma gerçekleşirse mahkeme, sanık edimini bir kerede ve tamamen yerine getirirse davanın düşmesine karar verir.
Edimin yerine getirilmesi ileri tarihe bırakılmışsa, takside bağlanmışsa veya süreklilik arz ediyorsa, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 231. maddesindeki şartlar aranmaksızın hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilebilir. Bu süre içinde zamanaşımı işlemez.
Hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verildikten sonra uzlaşmanın gerekleri yerine getirilirse açıklanması geri bırakılan hüküm ortadan kaldırılır ve davanın düşmesine karar verilir. Uzlaşma gerekleri yerine getirilmezse mahkeme hükmü açıklar.
Edim yerine getirilmezse uzlaşma raporu veya belgesi ilamlı icra takibine konu edilebilir.
Kovuşturma evresinde uzlaşma teklifi reddedilmiş olsa bile hüküm verilinceye kadar taraflar kendi aralarında uzlaşabilir. Uzlaşma belgesi mahkemeye sunulursa uzlaşma gerçekleşmiş sayılabilir. Taraflar duruşmada beyanda bulunarak da uzlaştıklarını bildirebilir.
Uzlaştırmada Edimin Konusu Neler Olabilir
Taraflar uzlaştırma sonunda edimli veya edimsiz şekilde uzlaşabilir. Edim maddi olabileceği gibi manevi de olabilir. Örneğin özür dilemek manevi edim olarak kararlaştırılabilir. Edim hukuka ve ahlaka aykırı olmadıkça tarafların serbest iradesi ile belirlenebilir.
Taraflar aşağıdaki edimlerden birini veya birkaçını ya da hukuka uygun başka bir edimi kararlaştırabilir.
- Fiilden kaynaklanan maddi veya manevi zararın tamamen ya da kısmen tazmini veya eski hale getirme
- Mağdurun veya suçtan zarar görenin haklarına halef olan üçüncü kişilerin zararlarının tazmini veya eski hale getirme
- Kamu kurumu veya kamu yararına hizmet veren kuruluşlara ya da yardıma muhtaç kişilere bağış yapılması
- Mağdurun, suçtan zarar görenin veya belirlenen kurum ya da kuruluşun belirli hizmetlerinin geçici süreyle yerine getirilmesi
- Topluma faydalı birey olmayı sağlayacak bir programa katılım
- Mağdurdan veya suçtan zarar görenden özür dilenmesi
Uzlaştırmacı Ücretini Kim Öder
Uzlaştırmacıya Adalet Bakanlığı tarafından belirlenen tarifeye göre ücret ödenir. Ücretin alt ve üst sınırlar içinde belirlenmesinde taraf sayısı, uyuşmazlığın kapsamı ve niteliği, uzlaştırmacının gayreti ve tarafların özellikleri dikkate alınabilir. Birden fazla uzlaştırmacı görevlendirilirse ücret eşit şekilde ödenir. Uzlaştırmacı ücreti Cumhuriyet savcısının sarf kararı ile ödenir.
Uzlaştırmacı ücreti ve diğer uzlaştırma giderleri yargılama giderlerinden sayılır. Uzlaşma gerçekleşirse bu giderler Devlet Hazinesi tarafından karşılanır. Uzlaştırma olumsuz sonuçlanır ve dava sonunda sanık hakkında mahkumiyet, güvenlik tedbiri, erteleme veya hükmün açıklanmasının geri bırakılması gibi kararlar verilirse yargılama giderleri sanık üzerinde bırakılabilir.
Uzlaştırma Neticesinde Verilen Kararlar Adli Sicil Sabıka Kaydına İşlenir Mi
Uzlaştırma sonucunda verilen kovuşturmaya yer olmadığı veya düşme kararı, bunlara mahsus bir sisteme kaydedilir. Bu kayıtlar ancak bir soruşturma veya kovuşturma ile bağlantılı olarak Cumhuriyet savcısı, hakim veya mahkeme tarafından görülebilir. Uzlaştırma sonucunda uzlaşma sağlanırsa bu bilgiler adli sicil veya sabıka kaydında görünmez.