İcra ve iflas Hukuku, alacaklı ve borçlu taraf arasındaki uyuşmazlıkların çözümünde rol oynayan bir hukuk dalıdır. Borçlunun borcunu ifa etmemesi halinde alacaklının talebi ile devletin otoritesinin kullanılarak borcun cebren ifa ettirilmesi sürecini kapsar. İcra ve İflas Hukuku’na dair temel düzenlemeler 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu’nda yer almaktadır.
İcra İflas Hukukuna hâkim olan genel ilkeler; tasarruf ilkesi, taraflarca getirilme ilkesi, takibin icra organlarınca yürütülmesi, doğrudanlık ilkesi, takip ekonomisi ilkesi, alenilik ilkesi, yazılılık – sözlülük ilkesidir.
İcra ve İflas Kanunu’nda çeşitli icra takibi türleri bulunmaktadır. İcra takibi türleri, temel olarak icra takibinin dayandığı takip dayanağına göre değişiklik göstermektedir. İşbu yazımızda yalnızca ilamsız icraya konu olan genel haciz yolu, kambiyo senetlerine özgü haciz yolu, kiralanan taşınmazın ilamsız icra yolu ile tahliyesi ve ilamlı icra takibine değinilecektir.
İlamsız icra takibine konu olabilecek 3 tür icra takibi yolu mevcuttur. Bunlar genel haciz yolu, kambiyo senetlerine özgü haciz yolu ve kiralanan taşınmazların ilamsız icra yoluyla tahliyesi yoludur.
Genel haciz yolu yalnız para ve teminat alacakları için yapılan takiptir. İcra ve İflas Kanunu’nda genel haciz yolu ayrıntılı olarak düzenlenmiştir.
Kambiyo senedi (çek, bono, poliçe) elinde olan alacaklılar için Kanun; genel haciz yolu dışında ayrı bir takip yolu öngörmüştür. Bu yola başvurulabilmesi için mutlaka alacaklının elinde kambiyo senedinin bulunması gerekmektedir.
İstisnai bir yol olan kiralanan taşınmazın tahliyesi kira bedellerinin ödenmemesi ve kira süresinin bitimi hallerinde gündeme gelmektedir.
Alacaklının elinde ilam (mahkeme kararı) ya da ilam niteliğinde belgelerden biri olduğunda başvurulabileceği bir yoldur.
İlamlı icraya konu olabilecek ilamlar şunlardır:
Hukuk mahkemesi ilamları (eda hükmü içeren ilamlar), ceza mahkemesi ilamları (tazminata ve yargılama giderlerine ilişkin kısımları), tam yargı davası sonucu verilmiş olan idari yargı merci ilamları, Sayıştay ilamları, Hakem-Dispeççi kararları, usulüne göre tenfiz kararı verilmiş olan yabancı mahkeme ilamları.
İlamlı icraya konu olabilecek ilam niteliğindeki belgeler şunlardır:
Mahkeme huzurunda yapılan sulhler, kabuller ve feragatler, kayıtsız şartı para borcunu içeren düzenleme şeklindeki noter senetleri, istinaf ve temyiz kefaletnameleri, Tüketici Hakem Heyeti kararları, Avukatlar tarafından düzenlenen uzlaşma tutanakları, icra dairesi kefaletnameleri vs.
Genel haciz yoluna dayanan ilamsız icra takibinde itiraz süresi 7 gündür. Borçlu, itiraz sebeplerini belirterek icra dairesine vereceği bir dilekçe ile icra dairesine itiraz dilekçesine sunabilir. Borçlu, vereceği itiraz dilekçesinde borca, yetkiye, imzaya karşı itirazlarını ileri sürebilir. Borçlunun süresi içerisinde itiraz dilekçesi sunması ile icra takibi durur.
Kambiyo senetlerine mahsus haciz yolu ile icra takibinde itiraz icra dairesine değil; İcra Mahkemesi’ne yapılmaktadır. İtiraz süresi ise 5 gündür. Borçlu, ödeme emrinin kendisine tebliğinden itibaren beş gün içerisinde, icra mahkemesine dilekçe ile başvurarak, borçlu olmadığını, borcun itfa edildiğini, borcu ödemesi için mehil verildiğini, alacağın zamanaşımına uğradığını veya yetki itirazını ileri sürebilir. Ancak itirazın yapılması, satış dışında icra takibini durdurmaz.
Kiralanan taşınmazın ilamsız icra yolu ile tahliyesi talebinde ise itiraz süresi 7 gün olup işbu itirazın icra dairesine sunulması gerekmektedir. Borçlu, sunacağı itiraz dilekçesi ile borcu olmadığını, sözleşmeye veya taahhütnameye itiraz ettiğini, imzaya ve tarihlere olan itirazlarını ileri sürebilir. İtirazın sunulması ile icra takibi durur.
İlamlı icra takibine itiraz etmek mümkün değildir. İlamlı icra takibine karşı yalnızca şikâyet yoluna başvurulabilmektedir.
Ödeme veya icra emrinin borçluya usulüne uygun tebliğinden sonra borçlunun borcunu süresinde ödememesi, borca itiraz etmemesi veyahut etmiş olduğu itirazın kaldırılması veyahut iptali hallerinde icra takibinin kesinleştirilmesine karar verilir. Bu aşamadan sonra artık borçlunun hak ve alacaklarına haciz işlemi uygulanabilecektir.
Borçluya ait taşınır (Araç, haczi kabil olmayan ev eşyaları, canlı hayvanlar vs.) eşyalar, taşınmaz (Ev, arsa, tarla vs.) eşyalar, maaş, banka hesapları, posta çeki, üçüncü kişilerdeki hak ve alacaklar haczedilebilmektedir.
Haczi kabil olmayan yani haczedilemeyen şeyler, İcra ve İflas Kanunu’nun 82. Maddesinde sayılmıştır. Bunlara birkaç örnek olarak devlet malları, ailenin ortak kullanımına hizmet eden tüm ev eşyaları, ekonomik faaliyeti, sermayesinden ziyade bedenî çalışmasına dayanan borçlunun mesleğini sürdürebilmesi için gerekli olan her türlü eşya sayılabilir.
İcra ve İflâs Kanunu’nun 83. maddesinde kısmen haczine izin verilen maaş kavramının içine “emekli aylıkları” da sayılmaktadır. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 93 üncü maddesi hükmü gereğince emekli maaşlarının haczedilmesi aynı yasanın 88. Maddesine göre takip ve tahsili gereken alacaklar ile nafaka borçları dışında mümkün değildir.
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu Madde 93:
Bu Kanun gereğince sigortalılar ve hak sahiplerinin gelir, aylık ve ödenekleri, sağlık hizmeti sunucularının genel sağlık sigortası hükümlerinin uygulanması sonucu Kurum nezdinde doğan alacakları, devir ve temlik edilemez. Gelir, aylık ve ödenekler; 88 inci maddeye göre takip ve tahsili gereken alacaklar ile nafaka borçları dışında haczedilemez. Bu fıkraya göre haczi yasaklanan gelir, aylık ve ödeneklerin haczedilmesine ilişkin talepler, borçlunun muvafakati bulunmaması halinde, icra müdürü tarafından reddedilir.
Bankalardan alınan kredi borcuna istinaden emekli maaşında kesinti yapılabilmektedir. Ancak bunun geçerli olabilmesi için borçlunun kredi sözleşmesinde açıkça bu durumu kabul etmesi gerekmektedir. İcra dairelerinden gelen normal maaş hacizlerinde ise haciz tutarının maaşın ¼’i tutarında olduğunu belirtmekte fayda vardır.
İhtiyati haciz temel olarak vadesi gelmiş ya da gelmemiş borcun ödenmesi için kullanılacak olan varlıkları güvence altına almaktır.
İhtiyati haciz, hukuki bir koruma tedbiri olarak kullanılan bir kavramdır. Bir alacaklı, borçlu tarafından ödenmeyen bir borcun varlığı durumunda, alacağını güvence altına almak için mahkemeden ihtiyati haciz talep edebilir. İhtiyati haciz, borçlu kişinin veya kurumun varlıklarının belirli bir miktarının dondurulmasını veya koruma altına alınmasını sağlar.
İhtiyati haciz, alacaklının alacağını tahsil etme sürecinde borçlunun mal varlığını koruma amacı güder. Bu tedbir, alacaklıya, borçlunun mal varlığını başka bir şekilde elden çıkarmasını veya saklamasını önleme imkânı sağlar. İhtiyati haciz kararı, genellikle mahkeme kararıyla verilir ve bu karar uyarınca borçlu kişinin veya kurumun banka hesapları, taşınır ve taşınmaz malları, araçları ve diğer varlıkları hukuki olarak koruma altına alınır.
İhtiyati haciz, alacaklının talebi üzerine verilen geçici bir tedbirdir. Ancak bu tedbir, alacağın mahkeme tarafından kesin olarak kabul edilmesi durumunda nihai bir haciz kararına dönüşebilir. İhtiyati haciz, alacaklının alacağını güvence altına alırken borçlu üzerinde olumsuz etkileri olabilir. Bu nedenle, ihtiyati haciz kararı verilirken, borçlu kişinin ve alacaklının haklarının dikkate alınması önemlidir.
İcra dosyası, borcun İcra Müdürlüğü’ne, alacaklıya veya alacaklı vekiline yapılacak ödeme sonucunda, borç ilişkisi için alınan ibranamenin, takas beyanının veyahut feragatin dosyaya sunulmasıyla, takipsizlik ile kapatılabilmektedir.
İcra dosya borcunun ödenmesi ile bu durumun İcra Müdürlüğü’ne bildirilmesinden sonra İcra Müdürlüğü gerekli olan harçların yatırıldığını gördüğünde fek masrafları mevcut ise ve varsa hacizleri kaldırır ve devamında icra dosyasını kapalı hale getirir.
Dosya borcunun İcra Müdürlüğü’ne doğrudan ödenmesi ile alacaklı vekiline ödenmesi arasında yalnızca harç konusunda bir farklılık bulunmaktadır. Eğer dosya borcu alacaklı vekilinin hesabına haricen ödenirse bu durumda borçlu, tahsil harcını daha düşük bir oran üzerinden ödemek durumunda kalır.
İflas hukuku, bireyler veya şirketlerin mali güçlükler yaşayarak borçlarını ödemekte yetersiz kaldığı durumlarda, mali durumlarının düzenlenmesi ve borçların adil bir şekilde tasfiye edilmesiyle ilgilenen hukuk dalıdır. İflas hukuku, iflasın ilanı, borçların ödenmesi sırası ve süreci, alacaklı hakları, iflasın sonuçları ve iflas sürecini yönetmek için mahkemeler ve ilgili kurumlar arasındaki yasal prosedürleri içermektedir. Bu hukuk dalı, iflas eden kişi veya şirketin mali durumunu düzeltmeyi, alacaklıların haklarını korumayı ve tüm taraflar arasında adil bir çözüm sağlamayı amaçlar.
İflas süreci, İcra ve İflas Kanunu’na tabi olarak işlemektedir. İflas süreci genellikle şu aşamalardan oluşur:
İflas Talebi: Borçlu veya alacaklı, borçlunun iflasını isteyebilir. İflas talebi, mahkemeye başvuruyla yapılır. Talep, borçlunun mali durumunu ve iflas şartlarını içeren belgelerle desteklenmelidir.
İflas Kararı: Mahkeme, iflas talebini değerlendirir ve uygun gördüğü durumlarda iflas kararı verir. İflas kararıyla birlikte borçlu iflas masasına dâhil edilir ve iflas dönemi başlar.
İflas İdaresi: İflas döneminde, iflas mahkemesi tarafından bir iflas idaresi atanır. İflas idaresi, borçlunun mal varlığını yönetir, alacaklıların taleplerini değerlendirir ve iflas masasının oluşturulmasını sağlar.
Alacaklıların İddiaları: İflas döneminde alacaklılar, alacaklarını iflas idaresine bildirirler. Belirli bir süre içinde alacak talepleri ilan edilir ve alacakların sıralanması için bir alacaklılar kurulu toplanır.
Tasfiye: İflas masasındaki varlıkların ve alacakların tasfiye edilmesi aşamasıdır. İflas idaresi, borçlunun mal varlığını likide eder, alacakların tahsili ve dağıtımı işlemlerini gerçekleştirir.
İflasın Kapanması: İflas süreci tamamlandığında, iflas mahkemesi iflasın kapanmasına karar verir. Bu aşamada, borçlu iflastan kurtulur ancak bazı durumlarda hükümlü borçluların belirli bir süre boyunca iflas sonuçlarına tabi olması mümkün olabilir.
İflas süreci karmaşık ve detaylı bir süreçtir. Her aşamada yasal prosedürler ve süreçler takip edilir ve alacaklı hakları gözetilir. İflasın nasıl gerçekleşeceği, alacak miktarlarına, borçlunun mali durumuna ve diğer faktörlere bağlı olarak değişiklik gösterebilir. Bu nedenle, iflas sürecinde profesyonel hukuki destek almak önemlidir.
Bir icra takibinin avukat tarafından başlatılması ve takip edilmesi neticesinde avukatın talep edebileceği asgari ücret Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi’nde (AAÜT) düzenlenmektedir. İcra takibinin türü, yapılacak işlemler her somut olaya göre farklılık gösterdiğinden sabit bir ücreti bulunmamaktadır.