Sözleşmeler Hukuku Nedir?
Sözleşme; tarafların belli bir hukuki sonuç doğurmaya yönelik karşılıklı ve birbirine uygun irade açıklamalarından oluşan hukuki bir işlemdir. Karşılıklı iradelerin uyuşması halinde sözleşme kurulmuş olur. Sözleşmeye taraf olanlar, sözleşmeyi düzenleme özgürlüğüne sahiptir. Ancak bu özgürlüğün sınırları vardır. Kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı veya konusu imkânsız olan sözleşmeler geçersizdir.
Sözleşmeler hukuku; sözleşmelerin kurulması, sözleşme kurulması için gerekli şartlar, sözleşmenin geçerliliğinin değerlendirilmesi, sözleşmenin ihlali halinde uygulanacak yaptırımlar ve sözleşmenin sona ermesi gibi konuları inceleyen hukuk dalıdır.
Sözleşmeler Hukuku Ne İşe Yarar?
Sözleşmeler hukukunun bilinmesi, bir sözleşmenin tarafı olan kişinin haklarını ve yükümlülüklerini anlamasını sağlar. Karşı tarafın edimi ifa etmemesi halinde hangi hakların doğacağı, kişinin kendi edimini ifa etmemesi halinde hangi sonuçlarla karşılaşacağı gibi konularda yol gösterir. Ayrıca şekil şartlarının bilinmesi, geçerli bir sözleşme kurulması açısından önemlidir. Bu yönleriyle sözleşmeler hukuku, taraflar arasında hukuki güvenin tesisine katkı sağlar.
Sözleşmenin Hukuki Niteliği Nedir?
Taraflar, aralarındaki hukuki ilişkiyi kendi iradeleriyle düzenleme serbestisine sahiptir. Sözleşme özgürlüğü ilkesi gereği taraflar, kanunun emredici hükümleriyle yasaklanmayan her konuda sözleşme yapabilir. Bununla birlikte, kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı veya konusu imkânsız sözleşmeler geçersizdir.
Hiç kimse istemediği bir sözleşmeyi yapmaya zorlanamaz. Tarafların sözleşmenin karşı tarafını seçme özgürlüğü de vardır. Ancak bazı kamu hizmeti niteliğindeki ilişkilerde belirli kurumlarla sözleşme kurulması fiilen zorunlu hale gelebilir. Kural olarak şekil serbestisi bulunmakla birlikte, kanunda öngörülen bazı şekil şartları geçerlilik şartı olarak düzenlenebilir.
Taraflar, kanunda düzenlenmiş bir sözleşme tipine bağlı kalmak zorunda değildir. Kanunda öngörülmeyen bir sözleşme tipi oluşturabilir veya mevcut sözleşme tiplerine yeni unsurlar ekleyerek karma nitelikte sözleşmeler düzenleyebilirler.
Sözleşmeler Hukuku Kapsamında Faaliyet Alanları Nelerdir?
Taraflar, kanunda düzenlenen sınırlar içinde birçok konuda sözleşme yapabilir. Uygulamada sık karşılaşılan bazı sözleşme türleri şunlardır:
Ticari Sözleşmeler
Ticari sözleşmeler, tacirlerin veya ticari faaliyeti olan kişi ve şirketlerin hukuki ilişkilerini sözleşme serbestisi çerçevesinde düzenleyen sözleşmelerdir. Şirket birleşmeleri ve devralmalar, satış, yeniden yapılandırma, alacak tahsili, distribütörlük, bayilik, acentelik, franchise, kiralama, dağıtım, lisans, nakliye, lojistik, kredi ve ekipman finansmanı gibi birçok alanda ticari sözleşmeler yapılmaktadır.
Kira Sözleşmeleri
Kira sözleşmesi; kiraya verenin bir şeyin kullanılmasını veya kullanmayla birlikte ondan yararlanılmasını kiracıya bırakmayı, kiracının da buna karşılık kira bedelini ödemeyi üstlendiği sözleşmedir. Karşılıklı borç doğuran bir sözleşme olup kiraya verenin kiralananı kullanıma elverişli şekilde teslim etme ve bu halde bulundurma, kiracının ise kira bedelini ödeme yükümlülüğü vardır.
İş Sözleşmeleri
İş sözleşmesi; işçinin bağımlı olarak iş görmeyi, işverenin de ücret ödemeyi üstlendiği sözleşmedir. Yazılı veya sözlü yapılabilir. Kanunun getirdiği sınırlar saklı kalmak üzere taraflar ihtiyaçlarına uygun şekilde sözleşmeyi düzenleyebilir. İş sözleşmesi belirli veya belirsiz süreli olabilir; tam süreli, kısmi süreli, deneme süreli gibi farklı çalışma biçimlerine göre de kurulabilir.
Satış Sözleşmeleri
Satış sözleşmesi; satıcının satılanın zilyetlik ve mülkiyetini alıcıya devretmeyi, alıcının ise bedel ödemeyi üstlendiği sözleşmedir. Para karşılığında devri mümkün ve iktisadi değeri olan eşya, hak, tabii kuvvetler ve benzeri malvarlığı değerleri satışın konusu olabilir.
Teminat Sözleşmeleri
Teminat, borcun ifasının güvence altına alınması veya borcun ifa edilmemesi halinde alacaklının zararının karşılanması amacıyla sağlanan güvencedir. Türk hukukunda teminatlar ayni teminatlar ve şahsi teminatlar olarak ikiye ayrılır. Ayni teminatlara taşınır rehni, taşınmaz rehni ve ticari işletme rehni örnek verilebilir. Şahsi teminatlara ise kefalet sözleşmesi, garanti sözleşmesi ve banka teminat mektubu örnek verilebilir.
Sözleşme Nasıl Hazırlanır, Nelere Dikkat Edilmelidir?
Sözleşme sözlü veya yazılı yapılabilir. Uyuşmazlık halinde ispat kolaylığı sağladığı için sözleşmenin yazılı yapılması çoğu durumda faydalıdır. Taraflar, sözleşme ile neyi amaçladıklarını net şekilde belirlemeli; sözleşmenin hukuki niteliği ve olası sonuçları öngörülebilir olmalıdır. Bu nedenle öncelikle bir taslak hazırlanmalı, sözleşmenin gerekli unsurları içerip içermediği kontrol edilmeli, mevzuata uygunluğu denetlenmeli ve tarafların hak ile yükümlülükleri açık şekilde yazılmalıdır.
Sözleşmenin ekleri varsa, eklerin sözleşmenin ayrılmaz parçası olduğu açıkça belirtilmelidir. Teknik içerikli sözleşmelerde, ihlal halinde doğabilecek cezai şart ve yaptırımların da doğru kurgulanması önemlidir.
Sözleşmede Yer Alması Gereken Unsurlar Nelerdir?
Farklı sözleşme türleri için kanunlarda özel zorunlu unsurlar bulunabilse de genel olarak aşağıdaki unsurların sözleşmede yer alması faydalıdır:
– Sözleşmenin başlığı
– Sözleşmenin tarihi
– Tarafların adı-soyadı veya ticari unvanı ve açık adresleri
– Sözleşmenin konusu
– Tarafların hak ve yükümlülükleri
– İfa edilmemesi halinde müeyyideler ve cezai şart
– Varsa teminat hükümleri
– Nüsha sayısı ve imza bölümü
– Varsa ekler ve eklerin listesi
Sözleşme Nasıl Hükümsüz Olur?
Sözleşmenin geçerli olabilmesi için tarafların sözleşme yapma ehliyetine sahip olması gerekir. Ayırt etme gücünün bulunmaması halinde yapılan sözleşmeler, şartlarına göre geçersizlik sonucunu doğurabilir. Kanunda şekil şartı öngörülmüşse buna uyulmaması halinde sözleşme geçersiz olabilir.
Sözleşmenin konusu, kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı olmamalı ve konusu imkânsız olmamalıdır. Ayrıca irade sakatlığı halleri olan yanılma, aldatma ve korkutma gibi durumlarda da sözleşmenin akıbeti etkilenebilir.
Sözleşme Hangi Durumlarda İptal Edilebilir?
Yanılma, aldatma, korkutma ve gabin gibi hallerde sözleşmenin iptali mümkün olabilir. Ayrıca sözleşmede taraflardan birine iptal hakkı tanınmışsa, bu hakkın kullanılmasıyla da sözleşme iptal edilebilir. İptal hakkının kullanılması çoğu durumda kanunda öngörülen süre ve usullere tabidir.
Noterde Yapılmayan Sözleşme Geçerli midir?
Kural olarak sözleşmeler hukukunda şekil serbestisi vardır. Ancak bazı sözleşme türleri için kanun geçerlilik şartı olarak resmi şekil veya noter düzenlemesi arayabilir. Örneğin taşınmaz satışı tapu müdürlüğünde resmi şekilde yapılır; araç satışı ise noter aracılığıyla yapılır. Kanunun şekil şartı aradığı bir sözleşme, bu şekle uyulmadan yapılırsa geçersiz olabilir.
Bazı sözleşmelerin noterde yapılması geçerlilik şartı olarak öngörülmüştür. Örneğin mülkiyeti muhafaza kaydıyla satış, taşınmaz satış vaadi, ölünceye kadar bakma sözleşmesi, mal rejimi sözleşmesi ve miras sözleşmesi gibi sözleşmelerde noter şekli gündeme gelebilir. Kanunda zorunlu bir şekil şartı yoksa sözleşmenin noterde yapılması şart değildir; ancak noter sözleşmesi ispat ve imza inkârı gibi risklere karşı daha güçlü bir güvence sağlayabilir.