Sözleşme; tarafların belli bir hukuki sonuç doğurmaya yönelik karşılıklı ve birbirine uygun irade açıklamalarından oluşan hukuki bir işlemdir. Karşılıklı iradelerin uyuşması halinde sözleşmeler geçerli olur. Sözleşmeye taraf olanlar istedikleri şekilde sözleşmeyi düzenleme özgürlüğüne sahiptir. Sözleşme özgürlüğünün sınırları vardır. Kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı veya konusu imkânsız olan sözleşmeler geçersizdir.
Sözleşme hukuku; sözleşmelerin yapılması, sözleşmelerin yapılması için gerekli olan şartları, sözleşmelerin geçerli olup olmadığının belirlenmesi ve sözleşmelerin ihlali durumunda uygulanacak hukuki yaptırımlar gibi hukuki sonuçları ve sona ermesi ile ilgili konuların incelendiği bir hukuk dalıdır.
Sözleşmeler hukukunun bilinmesi, herhangi bir sözleşmenin tarafı olan kişinin haklarını, karşı tarafın sözleşmede kararlaştırılan edimi ifa etmemesi halinde kendisinin hangi haklara sahip olacağını, kendi edimi ifa etmemesi halinde hangi hukuki sonuçlarla karşılaşacağı konularında bilgi sahibi olmasını sağlar. Aynı zamanda sözleşmeler için gerekli olan şekil şartlarının bilinmesi taraflar arasında geçerli bir sözleşmenin kurulması için gereklidir. Bu ve benzeri birçok nedenle sözleşmeler hukukunun bilinmesi taraflar arasında hukuki güvenin tesisine büyük katkı sağlayacaktır.
Taraflar kendi iradeleriyle aralarındaki hukuki ilişkiyi diledikleri gibi düzenleme serbestisine sahiptir. Sözleşme özgürlüğü ilkesi gereği taraflar kanunun emredici hükümler ile yasaklanmayan her konuda sözleşme yapabilirler. Borçlar Kanunu uyarınca, kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı veya konusu imkânsız olan sözleşmeler içeren sözleşmeler geçersizdir. Kişiler diledikleri sözleşmeyi yapmakta serbest oldukları gibi, hiç kimse istemediği bir sözleşmeyi yapmaya zorlanamaz. Aynı şekilde kişilerin, sözleşmenin karşı tarafını seçme özgürlüğü de vardır. Ancak kamu hizmeti niteliğindeki hizmetlerden yararlanmak isteyen kişiler zorunlu olarak belli kurumlara sözleşme akdederler. Taraflar kural olarak akdettiği sözleşmeyi şekil serbestisi çerçevesinde akdeder. Ancak bizzat kanun tarafından getirilen şekil şartları vardır. Bu şartlar çoğu zaman bir geçerlilik şartı olarak düzenlenir. Taraflar kanunla düzenlenmiş herhangi bir sözleşme tipine uymak zorunda değildir. Taraflar isterlerse kanunla öngörülmeyen bir sözleşme tipi yaratabilir veya kanunla öngörülen sözleşme tipine yeni unsurlar ekleyerek farklı bir sözleşme de oluşturabilirler.
Taraflar kanunda düzenlenen sınırlar çerçevesinde çok sayıda konuda sözleşme yapabilirler. Uygulamada en çok karşılaşılan bir kısım sözleşme türlerine şunlar örnek verilebilir.
Ticari sözleşmeler; gerek gerçek ve gerekse tüzel kişi olan tacirlerin her türlü hukuki ilişkilerini sözleşme serbestisi ilkesi ve sınırları çerçevesinde ortaya koyan ve her iki tarafı da bağlayan sözleşmelerdir. Kişiler, şirketler veya ortaklıklar arasında şirket birleşmeleri ve devralmalar, satış, yeniden yapılandırma, borçların tahsili, distribütörlük, bayilik, acentelik, franchise, kiralama, dağıtım ve lisans sözleşmeleri, nakliye, lojistik sözleşmeleri, kredi sözleşmeleri, ekipman finansmanı ve kiralama gibi sayılamayacak kadar geniş bir alanda ticari sözleşmeler yapılmaktadır.
Kira sözleşmeleri; kiraya verenin bir şeyin kullanılmasını veya kullanmayla birlikte ondan yararlanılmasını kiracıya bırakmayı, kiracının da buna karşılık kararlaştırılan kira bedelini ödemeyi üstlendiği sözleşmeler olarak tanımlanabilir. Kira sözleşmeleri karşılıklı borç doğuran sözleşmelerdir. Bu kapsamda kiralayanın yükümlülüğü kiralananı kullanmaya elverişli şekilde kiracıya teslim etmek ve kira süresi boyunca kullanılmaya elverişli şekilde hazır bulundurmaktır. Kiracının yükümlülüğü ise kiralayana kira bedelini ödemektir. Kiraya vermek istediğiniz veya kira ile oturmak istediğiniz bir taşınmazınız varsa ileride sıkıntı yaşamamak adına usulüne uygun, anlaşılır ve taraf iradelerine uygun şekilde tarafların hak ve yükümlülüklerini içeren bir kira sözleşmesi yapmanız gerekir.
İş sözleşmesi, bir tarafın (işçi) bağımlı olarak iş görmeyi, diğer tarafın (işveren) da ücret ödemeyi üstlenmesinden oluşan sözleşme şeklinde tanımlanabilir. İş sözleşmesi yazılı yapılabileceği gibi sözlü de yapılabilir. Taraflar iş sözleşmesini, Kanun hükümleriyle getirilen sınırlamalar saklı kalmak koşuluyla, ihtiyaçlarına uygun türde düzenleyebilirler. İş sözleşmeleri belirli veya belirsiz süreli yapılabilir. İş sözleşmeleri çalışma biçimleri bakımından tam süreli veya kısmî süreli yahut deneme süreli ya da diğer türde yapılabilir.
Satış sözleşmesi; satıcının, satılanın zilyetlik ve mülkiyetini alıcıya devretme, alıcının ise buna karşılık bir bedel ödeme borcunu üstlendiği sözleşme şeklinde tanımlanabilir. Satış sözleşmesi her iki tarafa borç yükleyen bir sözleşmedir. Satış sözleşmesinin konusunu para karşılığında devri mümkün ve iktisadi değeri olan bütün eşyalar, haklar, tabii kuvvetler ya da diğer hukuki varlıklar oluşturabilir. Diğer bir deyişle iktisadi değere sahip ve mübadele konusu yapılabilecek her türlü şey satış sözleşmesinin kapsamına dahil edilebilecektir.
Teminat, borçlu veya üçüncü bir kişi tarafından bir borcun ifa edilmesinin temini veya ifa edilmemesi halinde alacaklının uğrayacağı zararın karşılanabilmesi için alacaklıya verilen güvence anlamına gelir. Türk Hukuku’na göre teminatlar ayni teminatlar ve şahsi teminatlar olarak ikiye ayrılır. Ayni teminatlarda alacaklının, borçluya ya da üçüncü bir kişiye ait malvarlığı unsurları üzerinde herkese karşı ileri sürülebilir bir hak sahibi olması amaçlanır. Şahsi teminatlarda ise borcun ifa edilmemesi rizikosu borçlu dışında bir kişi tarafından üstlenilir. Ayni teminatlar; taşınır rehni, taşınmaz rehni (ipotek, irat senedi ve ipotekli borç senedi) ve ticari işletme rehnidir. Şahsi teminatlar ise; kefalet sözleşmesi, garanti sözleşmesi ve banka teminat mektubudur.
Sözleşme sözlü yapılacağı gibi yazılı olarak da yapılabilir. Sözleşmelerin, hukuki bir ihtilaf çıktığında ispat kolaylığı amacıyla yazılı olarak yapılması faydalı olacaktır. Tarafların sözleşme ile ne istediklerini tam olarak bilmeleri gerekir. Hazırlanacak olan sözleşmenin hukuki niteliği ortaya konmalı ve muhtemel sonuçları öngörülebilir olmalıdır. Bu amaçla öncelikle bir sözleşme taslağı hazırlanmalıdır. Sözleşme imzalamadan önce bir sözleşmede bulunması gereken tüm hususları kapsayıp kapsamadığı araştırılmalı, yasal hükümlere uygunluğu denetlenmeli, tarafların istek ve amaçlarının yeterince gözetilmesine önem verilmeli ve son olarak tarafların hak ve yükümlülüklerinin tam olarak ifade edildiğinden emin olunmalıdır. Sözleşme metninin de eklerin de sözleşmeye dahil olduğu ve taraflarca bütünüyle kabul edildiği unutulmamalıdır. Teknik hususları bünyesinde barındıran sözleşmenin hükümlerinin ihlali durumunda cezai sorumluluğun doğabileceği göz ardı edilmemelidir.
Farklı sözleşme türleri için kanunlarda farklı birtakım unsurların yer alması gerektiği düzenlemeleri mevcuttur. Bu kapsamda en azından sözleşmelerde genel olarak yer alması gerek unsurların neler olduğunun bilinmesi faydalı olacaktır.
-Sözleşmenin başlığı: Sözleşmenin başlığı ne tür bir sözleşme olduğunun anlaşılmasını sağlar.
-Sözleşmenin tarihi: Sözleşmenin yapıldığı tarihin belirlenmesinde yardımcı olur.
-Tarafların isimleri: Sözleşmelere, gerçek kişilerin ad ve soyadları, tüzel kişilerin ise tacir oldukları takdirde ticari unvanları dâhil tam olarak adresleri ile birlikte yazılmalıdır.
-Sözleşmenin konusu: Tarafların hak ve yükümlülüklerine geçmeden önce, konunun belirtilmesi gerekir.
-Tarafların hak ve yükümlülükleri: Sözleşmede tarafların hak ve yükümlülüklerine tereddüde yer bırakmayacak şekilde yer verilmelidir.
–Sözleşmenin yerine getirilmemesinin müeyyideleri ve cezai şartı.
–Sözleşmede yer alan yükümlülükler karşılığı taraflarca verilecek teminatlara da yer verilmelidir.
–Sözleşmenin sonuna tarafların ad ve soyadları yazılmalı ve sözleşme taraflarca imzalanmalıdır. Tarafların imzalamasından önce sözleşmenin kaç nüsha olduğu belirtilmelidir.
–Özellikle teknik hususları içeren sözleşmelerin yapıldığı durumlarda, bu sözleşmeyi tamamlamak, teknik hususları açıklamak üzere sözleşmeye bazı bilgi ve belgelerin eklenmesi gerekebilir. Bu bilgi ve belgeler sözleşmenin en sonuna adedine göre ek veya ekler başlığı ile eklenmelidir.
Sözleşmenin geçerli olabilmesi için tarafların o sözleşmeyi yapmaya ehil olmaları gerekir. Hukuki işlem ehliyetinin temel şartı, irade beyanında bulunanın mutlaka ayırt etme gücüne sahip olmasıdır. Ayırt etme gücü olmadan sözleşme yapan kişi, eğer bu gücü olsaydı bile bunu yapacak idiyse, bu sözleşmenin geçersizliğini iddia edemez. Sözleşme için kanunlarda şekil şartı öngörülmüş olması halinde sözleşmenin bu şekilde yapılması gerekir, aksi halde sözleşme geçersiz olacaktır. Sözleşmenin konusunun kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kişilik haklarına ve kamu düzenine aykırı olmamalıdır. Bu hüküm emredici niteliktedir ve bu emredici kurala aykırı sözleşme, baştan itibaren hükümsüz olacaktır. Ayrıca irade beyanında sakatlık olmamalıdır. İrade bozuklukları olan yanılma, aldatma ve korkutma ile taraf iradeleri sakatlanmamalıdır.
Taraflar arasındaki sözleşmenin birçok durumda iptali söz konusu olabilir. Yanılma, aldatma, korkutma, gabin (aşırı yararlanma) gibi durumlarda sözleşmenin iptali mümkündür. Örneğin; taraflardan biri sözleşme yaparken yanılmışsa kanunda düzenlenen süre içerisinde sözleşmeyi iptal edebilir. Yine örneğin sözleşmede taraflardan birine ya da her ikisine sözleşmeyi iptal etme hakkı verilmiş olması durumunda taraflardan birinin bu hakkını kullanmasıyla da sözleşmenin iptal edilmesi mümkün olacaktır.
Kural olarak sözleşmeler hukuku alanında şekil serbestisi vardır. Diğer bir ifadeyle taraflar aralarında yapacağı sözleşmeyi istedikleri şekilde yapabilir, ancak bazı sözleşme türleri için kanunlarda şekil şartına yer verilmektedir. Örneğin; taşınmaz satışı ancak resmi şekille ve tapu müdürlüğünde, araç satışı ise ancak noterde yapılabilir. Taraflar, yapmak istedikleri sözleşme için şekil şartı olup olmadığı bilmelidir, şekil şartına uygun yapılmayan sözleşme geçersiz olacaktır.
Bir kısım sözleşmelerin ise noterde yapılması geçerlilik bakımından zorunlu kılınmıştır. Örneğin; Mülkiyeti muhafaza kaydıyla satış, Taşınmaz satış vaadi, Ölünceye Kadar Bakma Sözleşmeleri Mal rejimi sözleşmesi ve Miras sözleşmesi. Kanunlarda şekil bakımından geçerlilik şartı olarak noterde yapılması şartı yok ise sözleşmenin noterde yapılması zorunlu değildir. Sözleşmenin mevcudiyetini ispat bakımından sözleşmenin yazılı yapılması yeterlidir. Ancak noterde yapılan sözleşme, sözleşmenin varlığını ispat yanında, aynı zamanda imza itirazına ve sahteciliğe karşı da güvence sağlayacaktır.